Sorunlar
Asbestli Eternit Çatı: Kırmayın, Delmeyin, Yıkamayın
Sağlam duran, yüzeyi bozulmamış bir eternit levha kendi başına lif salmaz; tehlike levhaya yapılan müdahaleyle başlar. Kırmak, delmek, kesmek, taşlamak, basınçlı suyla yıkamak ve üstünde yürümek — asbest lifini havaya bu işler çıkarır. Bu yüzden asbestli levhanın sökümü çatı işi değil, belgeli asbest söküm uzmanının planla yürüttüğü ayrı bir iştir.
Olası nedenler ve ayırt edici belirtiler
Levhanın yüzeyinin aşınıp bağlayıcısını kaybetmesi
Nasıl anlaşılır Yüzey mat, kaba ve tebeşirimsi; elle sürtülünce toz bırakıyor. Kenarlar liflenmiş, köşeler dokununca ufalanıyor.
Ne gerekir Levhaya dokunulmaz, süpürülmez; önce numune alınıp analiz ettirilir, sonra söküm planlanır.
Kırık levhalar ve fırtınada kopan parçalar
Nasıl anlaşılır Çatıda kırık ya da eksik levha var; altındaki kirişlerin üstünde ve zeminde gri kırıntı, bahçede levha parçaları.
Ne gerekir Parçalar süpürülmez ve elektrikli süpürgeyle çekilmez; alan sınırlanıp belgeli ekibe bırakılır.
Levhanın üstüne çıkılması ya da yük bindirilmesi
Nasıl anlaşılır Ayak izi hattı boyunca çatlaklar, vida ve çivi çevresinde kılcal kırıklar; bazı levhalar oturduğu yerde çökmüş.
Ne gerekir Levha üstüne asla basılmaz; erişim yalnızca yükü aşıklara aktaran yürüme platformuyla yapılır.
Basınçlı suyla yıkama, fırçalama veya boya öncesi zımparalama
Nasıl anlaşılır Yosun temizliği ya da boya hazırlığı yapılmış; oluk dibinde, iniş borusunun çıktığı yerde ve zeminde gri çamur birikmiş.
Ne gerekir İşlem durdurulur, yüzey ıslak bırakılır, yıkama suyunun toplandığı nokta belirlenir.
Delme ve kesme gerektiren sonradan montajlar
Nasıl anlaşılır Levhaya uydu anteni, güneş paneli, klima askısı, aydınlatma ya da baca geçişi için delik açılmış; delik ağızları toz halkalıdır.
Ne gerekir Levhada delik açan hiçbir montaj yapılmaz; ekipman ayrı bir taşıyıcı ayağa alınır.
Binanın yenileme programına girmesi
Nasıl anlaşılır Çatı aktarma, kat ilavesi ya da yıkım kararı alınmış; levhalar bir şekilde sökülecek.
Ne gerekir Söküm en baştan ayrı bir iş kalemi yazılır; atık planı ve bertaraf, yeni çatı sözleşmesinden önce netleşir.
Eternit aslında bir marka adıdır; zamanla, çimento ile lif karıştırılıp preslenmiş dalgalı levhaların genel adı hâline geldi. Türkiye’de uzun yıllar garaj, depo, sundurma, otopark üstü, sanayi yapısı ve müstakil ev çatılarında kullanıldı. Bu levhaların bir bölümünde lif olarak asbest vardı, bir bölümünde yoktu. Aradaki farkı bakarak söylemek mümkün değil — bu sayfanın konusu da bu belirsizliği nasıl yöneteceğiniz.
Türkiye’de asbest içeren malzemelerin üretimi, piyasaya arzı ve kullanımı 31 Aralık 2010 itibarıyla yasaklandı; yasağın dayanağı, tehlikeli maddelerin kullanımını sınırlayan kısıtlama mevzuatıdır (Bazı Tehlikeli Maddelerin, Müstahzarların ve Eşyaların Üretimine, Piyasaya Arzına ve Kullanımına İlişkin Kısıtlamalar Hakkında Yönetmelik). Yasak yeni üretimi kapsar; o tarihten önce çatıya çıkmış levhalar hâlâ yerinde duruyor ve çoğu artık ömrünün sonuna yaklaşıyor. Bu yüzden gelen soru genellikle “asbest var mı” değil, “çatıyı yenileteceğim, altından ne çıkar” oluyor.
Tehlikeyi yaratan şey levha değil, ona yapılan iş
Asbest, çimento içinde bağlı hâldeyken solunabilir değildir. Tehlikeli hâle gelmesi için lifin serbest kalıp havaya karışması gerekir. Bunu yapan şeyler bellidir ve hepsi insan eliyle olur: taşlama ve kesme, matkapla delme, çekiçle kırma, basınçlı suyla yıkama, tel fırçayla ovma, kuru süpürme ve levhanın üstünde yürüyüp çatlatma.
Bu listedeki en çok atlanan iki madde yıkama ve süpürmedir. Yosun tutmuş bir eterniti basınçlı suyla temizlemek, yüzeydeki aşınmış bağlayıcıyı lifiyle birlikte söker; su çekildikten sonra kalan gri tortu kuruyup toza döner. Aynı şekilde, kırılmış bir levhanın altındaki kırıntıyı süpürgeyle ya da elektrikli süpürgeyle toplamak, tozu havaya kaldırmanın en hızlı yoludur. Yapılacak şey tersidir: alanı ıslak tutmak, kimseyi sokmamak ve dokunmadan bırakmak.
Levhanın altında kalan hacim de hesaba katılır. Depo ya da garajsa günlük maruziyet düşüktür; atölye, oyun alanı veya sürekli kullanılan bir bölümse ve tavanda kırık levhalar varsa öncelik değişir. Çatı suyunun toplandığı yer de sorulur: aşınmış bir levhadan yıkanan yüzey tortusu, oluk üzerinden bahçe sulama deposuna gidiyorsa bu ayrıca ele alınır.
Levhanın durumu nasıl okunur
Analiz sonucunu beklerken yapılabilecek tek şey, levhanın fiziksel durumunu uzaktan değerlendirmektir. Üç durum vardır ve üçü farklı aciliyet taşır.
Sağlam levha. Yüzeyi düzgün, rengi tek tip, kenarları keskin, kırığı yok. Bu levha lifini içinde tutuyor demektir; acil bir iş yoktur, dokunulmaması yeterlidir.
Aşınmış levha. Yüzey matlaşmış, gözenekli ve kaba; yağmurdan sonra üstünde yosun tabakası kalıyor, kenarlar liflenmeye başlamış. Burada henüz yayılan bir toz yok ama levha müdahaleye artık dayanıksız: bir vidayı sökmek bile parçalayabilir. Bu aşamada planlama başlar.
Kırılmış levha. Delik, çatlak veya eksik parça var; altında kırıntı birikiyor. Bu, bekletilmeyecek durumdur — ancak yapılacak iş kırığı kendiniz kaldırmak değil, alanı kapatıp değerlendirme istemektir.
Çatının taşıyıcı tarafı da unutulmamalı. Yıllarını doldurmuş eternit çatılarda levha kırılganlaştığı için üstüne çıkan kişinin düşme riski ciddidir; levha ayak altında haber vermeden kırılır. Aynı çatının ahşap ya da metal makasında da yorulma olabilir; taşıyıcıdan gelen uyarı işaretlerini çatı çökme riski sayfasında ayrı ele aldık.
Bu levhada kim ne yapabilir
Kendiniz yapabilirsiniz: çatıyı yerden ya da güvenli bir noktadan fotoğraflamak, kırık ve eksik levhaların yerini işaretlemek, levhaların üstündeki yazı ve damgayı uzaktan zumlayarak okumaya çalışmak, çatının hangi yıllarda yapıldığını yapı kayıtlarından öğrenmek, kırık bölgenin altını kullanıma kapatmak, çatı suyunun nereye gittiğini takip etmek ve bir analiz için nereye başvurulacağını araştırmak.
Kesinlikle yapmayın: levhanın üstüne çıkmayı, kırık parçaları toplamayı ya da süpürmeyi, basınçlı suyla yıkamayı, boya öncesi zımparalamayı, matkapla delmeyi, taşlamayla kesmeyi ve levhaları söküp bir kenara istiflemeyi. Bunların hiçbiri koruyucu ekipman olmadan yapılabilecek işler değildir; koruyucu ekipmanla da yapılması gereken kişi sizin değil.
Belgeli firmaya gerekir: numune alma ve analiz, söküm planının hazırlanması, sökümün yürütülmesi, atığın paketlenip bertarafa gönderilmesi. Bu zincirin tamamı, Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik uyarınca belgeli asbest söküm uzmanı çalıştıran bir kuruluşun işidir; sonrasında kurulacak yeni çatı ise çatı ustasının.
İş sırası: söküm önce, çatı sonra
Karışıklığın çoğu, bu iki işin tek sözleşme sanılmasından çıkıyor. Doğru sıra şudur: analiz, söküm planı, söküm ve bertaraf, ardından taşıyıcının kontrolü ve yeni kaplamanın kurulması. Söküm bitmeden yeni çatı için ölçü almak, malzeme ısmarlamak ve tarih vermek doğru olmaz — çünkü levhalar kalkınca altındaki aşık ve makas görünür hâle gelir ve iş kapsamı çoğu zaman orada değişir.
Bizim yaptığımız kısım bu sıranın ikinci yarısıdır: söküm tamamlandıktan sonra taşıyıcıyı kontrol ediyor, gerekiyorsa aşıkları yeniliyor ve yeni kaplamayı kuruyoruz. Hangi sistemin uygun olduğunu çelik çatı, sandviç panel çatı ve çatı aktarma sayfalarında anlattık. Altında yaşanan bir hacim varsa yeni kaplamayla birlikte çatı izolasyonu aynı programda yapılır; zaten kaplama açıkken yapılması hem kolay hem ucuzdur.
Eski çatılarda levha ile birlikte altındaki su yalıtımı da ömrünü doldurmuş olur; o katmanın nasıl okunacağını çatı izolasyonu eskimiş sayfasında ayrı yazdık. Levhaya delik açılmış bir montaj varsa — anten direği, panel ayağı, aydınlatma — o deliklerden geçen kabloların durumu da ayrı bir başlıktır: çatı arası elektrik riski.
Fiyatı ne belirler
Bu işte fiyatı belirleyen şey metrekare değil, sıralamadır. Analiz ve söküm ayrı bir kalem olarak, belgeli firmadan alınır; oradaki bedeli levha alanı, erişim zorluğu, alanın sınırlanma ihtiyacı ve atık miktarı belirler. Bizim tarafımızdaki kalemi ise taşıyıcının durumu, seçilen kaplama sistemi, yalıtım olup olmayacağı, aşık yenileme ihtiyacı ve vinç ya da iskele gerekliliği belirler. Kalemlerin mantığını çatı fiyat rehberinde topladık.
Çatınızda dalgalı gri levha varsa üstüne çıkmadan, yerden çekilmiş birkaç fotoğraf yeter: levhanın sağlam mı yoksa aşınmış ve kırılmış mı olduğunu fotoğraftan büyük ölçüde ayırt edip sıranın neresinde olduğunuzu söyleyebiliyoruz. 0532 266 23 84 hattına yollayın; yazışmak isterseniz iletişim sayfasındaki kanallar açık. Diğer yazılar rehber bölümünde.
Asbestli Eternit Çatı
Sık sorulan sorular
Levhanın asbestli olup olmadığını gözle anlayabilir miyim?
Hayır. Asbest yasaklandıktan sonra üretilen çimento esaslı levhalar da aynı dalga profilinde, aynı gri renkte ve aynı kalınlıkta yapılıyor; ikisi çıplak gözle birbirinden ayrılmaz. Levhanın yaşı yalnızca bir ipucudur, kanıt değildir. Kesin cevabı, uygun biçimde alınmış küçük bir numunenin laboratuvar analizi verir. Numuneyi kırıp koparmak da bir müdahale olduğu için, örneklemenin bu konuda yetkin biri tarafından yapılması gerekir.
Levha duruyorsa hemen sökülmesi şart mı?
Şart değil. Yüzeyi sağlam, boyası tutmuş, kırığı olmayan ve kimsenin dokunmadığı bir levha lifini içinde tutar; asbestin tehlikeli hâli havaya karışan liftir. Bu durumda doğru davranış sökmek değil, rahat bırakmak ve durumu belirli aralıklarla uzaktan kontrol etmektir. Karar değişir eğer levha kırılmışsa, kenarları ufalanıyorsa, üstünde iş yapılacaksa veya bina zaten yenilenecekse.
Üstünü boyayabilir ya da yeni kaplamayla kapatabilir miyim?
Boyama göründüğü kadar masum değil: boyanın tutması için yüzeyin yıkanması ya da zımparalanması gerekir, ikisi de tam olarak kaçınılması gereken işlemlerdir. Üstüne yeni kaplama sermek — kapsülleme — bazı durumlarda uygulanan bir yöntemdir, ancak yeni kaplamayı tutturmak için atılan her vida levhayı deler ve altına ulaşılamayan bir katman gömer. Bu yüzden karar, levhanın analiz sonucu ve fiziksel durumu görülmeden verilmez.
Sökümü kim yapabilir?
Asbestli malzemenin sökümü Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmiştir ve sıradan bir çatı işi gibi yapılamaz. İş, belgeli asbest söküm uzmanının gözetiminde, önceden hazırlanan ve yetkili idareye bildirilen bir söküm planına göre, alan sınırlanarak ve çalışanlar solunum koruyucuyla yürütülür. Biz asbest sökümü yapmıyoruz; bu işi belgeli firmalara bırakıp, söküm tamamlandıktan sonra yeni çatının kurulumunu üstleniyoruz.
Sökülen levhalar nereye gider?
Molozla birlikte konteynere atılamaz, hafriyat sahasına dökülemez, hurdacıya verilemez. Asbestli atık tehlikeli atık sınıfındadır; kırılmadan, ıslatılıp örtülerek ve etiketlenmiş biçimde paketlenir, lisanslı taşıma ve bertaraf zinciriyle gönderilir. Bina yönetimi ya da mal sahibi olarak isteyeceğiniz belge, bu zincirin sonundaki bertaraf kaydıdır.
Yerine ne konur?
Eski levhanın yerine genellikle trapez sac, sandviç panel, metal kiremit ya da eğim uygunsa kiremit gelir. Seçimi belirleyen şey estetikten önce taşıyıcıdır: aşık aralığı, mevcut makasın taşıyabileceği yük ve gerekli eğim. Depo, garaj ve sundurma gibi ısıtılmayan hacimlerde tek kat sac yeterli olabilir; altında yaşanan bir hacim varsa yalıtımlı panel ya da yalıtım katmanı eklenmiş bir sistem gerekir. Bu tercihleri [çatı kaplama malzemeleri](/rehber/cati-kaplama-malzemeleri/) yazısında karşılaştırdık.
