Trapez sac: profili, kalınlığı ve doğru kullanıldığı yer

Trapez sac, düz bir çelik şeridin soğuk tezgâhtan geçirilip yamuk kesitli oluklara bükülmesiyle üretilir. Elinize aldığınız bir parçası kolayca eğilir; aynı sac oluk biçimini aldığında metrelerce açıklığı taşır. Malzemenin bütün mantığı bu cümlededir: gücü kalınlığından değil biçiminden gelir, zayıflığı da hep aynı yerlerde, biçimin kesildiği noktalarda ortaya çıkar.

Bu sayfa trapez sacın kendisini anlatır: hangi ölçüsü neyi belirler, hangi katmandan oluşur, nerede tek başına yeterlidir ve nerede değildir. Sacın çatıya nasıl kurulduğu, taşıyıcının nasıl imal edildiği ayrı bir konudur ve çelik çatı sayfasında yazılıdır. Metal kaplama ailesinin diğer üyeleriyle karşılaştırması için çatı sacı çeşitleri sayfasına bakabilirsiniz.

Taşıma gücü profilden gelir

Trapez sacın en önemli ölçüsü kalınlığı değil, oluk derinliğidir — sektörde profil yüksekliği denir ve ürün adında geçen sayı çoğu zaman budur. Profil yükseldikçe levhanın kesiti derinleşir, derin kesit de daha uzun açıklıkta sarkmadan durur. Sığ profilli bir sac aynı kalınlıkta olsa bile daha sık mesnet ister.

Buradan çıkan pratik sonuç şudur: aşık aralığı sacın kalınlığına bakılarak değil, seçilen profilin yük tablosuna bakılarak belirlenir. Tabloda kar yükü, rüzgâr emişi ve sacın tek açıklıkta mı yoksa üst üste birkaç mesnette mi çalıştığı ayrı ayrı yer alır; aynı profil iki mesnetli çalıştığında daha uzun açıklık geçer. Sahada göz kararıyla konan aşık, ilk kar yükünde oluk diplerinde kalıcı çökme olarak geri döner.

Ağırlık tarafında trapez sac kaplamaların en hafif ucundadır: 0,50 mm sac için 5–6 kg/m² civarındadır. Bu değerin kiremit ve shingle ile karşılaştırması, tüm kaplamaların yan yana konduğu çatı kaplama malzemeleri rehberinde tablo hâlinde duruyor.

Sac, galvaniz ve boya üç ayrı katmandır

Trapez sac dendiğinde tek bir malzeme anlaşılır, oysa elinizdeki levha üç katmanlıdır ve ömrü en dıştaki ikisi belirler.

Çelik. Yapısal kısım budur. Piyasada 0,40–0,70 mm arası kalınlıklar dolaşır. Çatıda 0,50 mm’nin altına inmek, üzerinde yürünürken ezilme ve dolu darbesinde göçük demektir; cephede ise daha ince sac kullanılabilir.

Çinko kaplama. Çeliğin iki yüzü sürekli daldırma yöntemiyle çinkoyla kaplanır. Bu kaplamanın sınıfı TS EN 10346’ya göre beyan edilir ve ürünün belgesinde Z harfiyle başlayan bir kodla yazar; koddaki sayı, iki yüzün toplamına düşen çinko gramajını gösterir. Sayı büyüdükçe koruma uzun ömürlü olur. Çinko sacı pasif biçimde örtmez, kendini feda ederek korur — bu yüzden çizik ve küçük hasarlarda etrafındaki çinko açık kalan noktayı bir süre kollamayı sürdürür.

Boya. Astar ve üst kat olarak iki katta uygulanır, kalınlığı mikron cinsinden beyan edilir. Boya hem görünümü hem kaplamanın üzerine gelen ilk savunmayı sağlar; kalınlığı ve reçine tipi ürünün teknik belgesinden okunur, satıcının sözünden değil.

Bu üçlünün pratik anlamı şudur: sacı çelik değil, üstündeki iki katman korur. Pas da hep bu katmanların kesildiği yerden, yani kesim kenarından, vida deliğinden ve ezik noktalardan başlar. Nasıl ilerlediğini metal çatıda paslanma sayfasında ayrıntılı anlattık.

Çatı sacı ile cephe sacı aynı ürün değildir

Sahada en sık karışan konu budur. Cephe sacında suyun taşınması diye bir görev yoktur: profil sığdır, tercih görünüme göre yapılır ve daha ince kalınlıklar rahatça kullanılır. Çatı sacında ise oluk aynı anda iki iş görür — sacı taşır ve suyu saçağa yürütür.

Cephe için üretilmiş sığ profilli bir levha çatıya çekildiğinde iki sorun birden çıkar: aşık arasında gözle görülür biçimde sarkar ve bindirme derinliği su tutmadığı için yan bindirmeden içeri su alır. Bindirmenin kaç dalga olacağı ve hangi yöne bakacağı da çatıda hesaplanan bir şeydir; eğim düştükçe bindirme uzar ve araya sızdırmazlık bandı girer.

Aşık aralığı, vida ve conta

Montajın sonucunu üç kalem belirler.

Aşık aralığı. Yük tablosundan okunur. Çatının kenar ve köşe bölgelerinde rüzgâr emişi orta bölgeden yüksektir; oralarda hem aşık hem vida sıklaştırılır.

Vida. Matkap uçlu, EPDM contalı ve conta tablalı vida kullanılır. Vida boyu, sac ile aşık kalınlığını geçip ucun aşığın altından görünmesini sağlayacak kadar olmalıdır; yarım kavrayan vida ilk rüzgârda gevşer. Vidanın oluk tepesine mi dibine mi geleceği ürüne ve profile göre değişir, belirleyici olan üreticinin montaj talimatıdır: tepeye vidalanan sac deliği su yolunun dışında tutar, dibe vidalanan sac aşığa daha sıkı oturur ama her vida su yolunun içine açılmış bir delik demektir.

Sıkma. Vida contayı hafifçe yayacak kadar sıkılır. Az sıkılan vidada conta oturmaz, aşırı sıkılanda conta ezilip dışarı taşar ve lastik yorulduğunda delik açıkta kalır. Sahada gördüğümüz sızıntıların önemli bir kısmı sacın kendisinden değil, bu iki uçtan birinden gelir.

Nerede doğru, nerede yanlış

Trapez sac; depo, atölye, garaj, sundurma, gölgelik ve geniş açıklıklı üst örtülerde doğru malzemedir. Hafiftir, hızlı kurulur ve büyük yüzeyleri az sayıda ek yeriyle kapatır. Yaygın en düşük eğimi %5 civarındadır — bu, kiremidin çalışamadığı eğimlerde onu kullanışlı kılar.

Yanlış olduğu yer bellidir: ısıtılan ya da içinde nem üretilen kapalı bir hacmin üstünde tek katman olarak. İnce metal gece gökyüzüne ısı ışıyıp dış havadan da soğur; içerideki nemli hava bu soğuk yüzeye değdiğinde su olur ve dalga dipleri boyunca sıra hâlinde damlar. Bu su sızıntı sanılır, oysa dışarıdan gelmez. Ayrımını ve çözüm sırasını metal çatıda terleme sayfasında yazdık.

İkinci şikâyet sestir. Yağmur ve dolu, altında hiçbir katman olmayan sacda belirgin biçimde duyulur; sesin kaynağı çelik taşıyıcı değil, ince kaplamanın kendisidir. Metal çatı ses yapıyor sayfasında sesin hangi kısmının montajdan geldiğini ayırdık.

Her iki sorunun da çözümü sacın altındadır: yoğuşma keçeli sac, altına kurulan bir çatı izolasyonu katmanı ya da kaplama ile yalıtımı baştan tek üründe birleştiren sandviç panel — montajını sandviç panel çatı sayfasında anlattık.

Ömrü ve bakımı

Trapez sacın ömrü levhanın ortasında değil, kenarlarında ve deliklerinde tükenir. Yılda bir kez, tercihen sonbaharda yapılacak gözle kontrolde bakılacak yerler bellidir: vida başları ve contaları, yan ve alt bindirme hatları, kesilerek kısaltılmış her kenar, mahya ile saçak profilleri, dere ve oluk içi.

Bu kontrolde yakalanan bir pas şeridi fırçalanıp astarlanarak kapanır. Aynı şerit birkaç yıl beklediğinde iş levha değişimine döner. Yaşlanmış contalar da benzer davranır: sertleşen conta bir anda değil, önce nemlendirir, sonra damlatır. Düzenli bakımın neye baktığını çatı bakımı sayfasında anlattık; kaplamanın tamamı yorulmuşsa konu bakım değil çatı aktarma olur.

Fiyatını ne belirler

Metrekare fiyatı sorulduğunda cevabı belirleyen kalemler şunlardır: seçilen sac kalınlığı ve çinko kaplama sınıfı, boyalı mı yalın galvaniz mi olduğu, profil yüksekliği, levhaların tek parça mı yoksa ekli mi ineceği, altına yoğuşma keçesi ya da yalıtım katmanı kurulup kurulmayacağı, mevcut aşıkların kullanılıp kullanılamayacağı ve mahya, saçak, yan kapatma, dere gibi detay saclarının sayısı.

Buna bir de erişim eklenir: malzemenin çatıya nasıl çıkacağı ve çevrede çalışma alanı olup olmadığı, işçilik süresini doğrudan değiştirir. Kalemlerin nasıl toplandığını çatı fiyatları sayfasında açtık. Sacın m²’si genellikle beklenenden ucuz, detayı ise beklenenden pahalıdır — teklifleri karşılaştırırken bakılacak yer düz yüzey değil, detay kalemleridir.