Çatı sacı ölçüleri: boy, faydalı en, kalınlık ve metraj

Çatı sacı sipariş ederken üç sayı sorulur: boy, en ve kalınlık. Bunların ikisi göründüğü gibi değildir. Boy raftan seçilen bir ürün ölçüsü değil, tezgâhta belirlenen bir kesimdir; en ise tek bir sayı değil, biri levhanın fiziksel genişliğini, diğeri gerçekten kapattığı genişliği anlatan iki ayrı sayıdır. Sahada karşılaştığımız eksik ya da fazla siparişlerin neredeyse tamamı bu iki yanlış anlamadan çıkar.

Bu sayfa sacın ölçülerini ve metraj mantığını anlatır. Profilin taşımayı nasıl belirlediği, kalınlık ve galvanizin ne anlattığı trapez sac sayfasında; hangi biçim ve metalin nerede çalıştığı çatı sacı çeşitleri sayfasında; rakamlı fiyat ise trapez sac fiyatları sayfasındadır. Burada rakam değil, hesabın kendisi var.

Boy: ürün ölçüsü değil, kesim boyu

Trapez sac rulo hâlindeki çelik şeritten üretilir. Şerit tezgâhtan geçip oluk biçimini aldıktan sonra makas devreye girer ve levha istenen yerden kesilir. Yani boy, üretimin doğal bir sonucudur, ürünün sabit bir özelliği değil.

Piyasada 3 ve 6 metre gibi boyların “standart” diye anılmasının sebebi malzeme değil ticarettir. Stok tutan satıcı her ölçüyü rafta bekletemez; yaygın birkaç boyu hazır keser, gelen müşteri de çoğu zaman bunlardan birini alıp sahada kısaltır. Bu bir kolaylıktır, teknik bir zorunluluk değildir.

Doğru boy şöyle bulunur: saçak ucundan mahyaya kadar olan eğik uzunluk, artı oluğun içine su bırakacak kadar saçak taşması. Yatay izdüşümü bilinen bir çatıda eğik uzunluk, yatay mesafe ile yükseklik farkının dik üçgeninden çıkar; hesabı yapmadan doğrudan yatay ölçüyü sipariş etmek, levhayı mahyaya yetişmeyecek kadar kısa ısmarlamak demektir.

Bu boy tek parça geliyorsa çatıda hiç uç bindirmesi olmaz. Metal çatılarda su, levhanın gövdesinden değil ek yerlerinden geçer; ek yerini tamamen ortadan kaldırmak, sonradan yapılacak her sızdırmazlık işinden değerlidir.

En: toplam en ile faydalı en aynı şey değil

Levhanın kenardan kenara ölçülen genişliği toplam endir. Ama iki levha yan yana geldiğinde biri diğerinin üstüne biner; bindirmede kalan kısım ikinci kez kapatılmış olur. Geriye kalan, yani her levhanın çatıya kattığı net genişlik faydalı endir.

Trapez sacda yan bindirme genellikle bir dalgadır; eğim düştükçe ya da rüzgâr yükü arttıkça iki dalgaya çıkar ve araya sızdırmazlık bandı girer. Bindirme büyüdükçe faydalı en küçülür — profil hiç değişmese bile. Kaç milimetre olduğu ürünün teknik belgesinde ayrı bir satır olarak yazar.

Buradan iki pratik sonuç çıkar. Birincisi metrajın her zaman faydalı enden yapılmasıdır. İkincisi fiyat karşılaştırmasıyla ilgilidir: metretül üzerinden verilen bir fiyat toplam eni değil, çatıda gerçekten kapattığı genişliği ifade etmeyebilir. İki teklifi kıyaslarken doğru payda faydalı endir; kalemlerin nasıl toplandığını trapez sac fiyatları sayfasında açtık.

Kalınlık: hangi sayı neyi anlatıyor

Piyasada dolaşan kalınlıklar 0,40–0,70 mm arasındadır; çatıda 0,50 mm ve üzeri kullanılır, daha incesi cephede ve kısa açıklıklı gölgeliklerde kalır. Sebebi taşıma değil dayanıklılıktır: ince sac üzerinde yürünürken oluk tepelerinden ezilir, dolu darbesinde göçük yapar.

Kalınlık sorulduğunda iki şey teyit edilir. Birincisi bu rakamın çıplak çeliği mi, yoksa çinko ve boya dahil toplam kesiti mi anlattığıdır; ikisi arasında fark vardır ve hangisinin beyan edildiği ürünün teknik belgesinde yazar. İkincisi toleranstır: sac üretiminde kalınlık tek bir sayı değil, bir bant içindedir ve sürekli daldırma ile kaplanmış sac ile şeritlerin boyut ve şekil toleransları TS EN 10143 kapsamında tanımlanır. Mikrometreyle ölçülen bir sacın etiketle birebir tutmaması normaldir; toleransı aşması normal değildir.

Kalınlık ile kaplama sınıfı da karıştırılmamalıdır. Sacın ömrünü belirleyen çelik kalınlığı değil, üstündeki çinko gramajı ve boyadır; bu değer TS EN 10346’ya göre ayrıca beyan edilir.

Bindirme payı metrajı nasıl değiştirir

İki tür bindirme vardır ve metraja bambaşka girerler.

Yan bindirme faydalı enin içinde zaten hesaplanmıştır. Faydalı enden bölme yapıp bir de üstüne yan bindirme payı eklemek, aynı kaybı iki kez saymak olur. Bu, hazır tabloyla çalışırken en sık düşülen hatadır ve siparişi gereksiz yere şişirir.

Uç bindirme ise ayrıca hesaplanır. Levha saçaktan mahyaya tek parça yetişmiyorsa iki levha alt alta bindirilir; bindirme boyu eğime bağlıdır, çünkü eğim düştükçe su daha yavaş akar ve bindirmenin daha uzun olması, araya sızdırmazlık bandı girmesi gerekir. Bağlayıcı değer ürünün montaj talimatındadır. Metrajda bu pay levha boyuna eklenir, çatı boyuna değil.

Üçüncü kalem saçak taşmasıdır: sac, suyu oluğun içine bırakacak kadar dışarı taşar. Bu da levha boyuna girer. Oluk hattının nasıl kurulduğu ve suyun nereye düştüğü çatı oluğu ve dere sayfasında.

Kaç levha gerekir: sırayla hesap

Hesap dört adımdır ve sırası bozulduğunda sonuç şaşar.

Bir. Yüzeyi eğik ölçüyle al. Metraj binanın taban alanı üzerinden değil, çatının gerçek eğik yüzeyi üzerinden yapılır; eğim büyüdükçe aradaki fark büyür. Eğimin nasıl okunduğu çatı kaplama malzemeleri rehberinde.

İki. Levha boyunu bul: eğik uzunluk + saçak taşması, tek parça yetişmiyorsa artı uç bindirme payı.

Üç. Levha sayısını bul: kaplanacak genişliği faydalı ene böl ve yukarı yuvarla. Yuvarlama şart, çünkü yarım levha diye bir sipariş kalemi yoktur; artan parça kesimden çıkar.

Dört. Her çatı yüzeyini ayrı hesapla. Kırma bir çatının dört yüzeyi tek bir metrekare rakamına toplandığında levha adedi doğru çıkmaz; her yüzeyin kendi eni ve kendi yuvarlaması vardır.

Fire bu dört adımın sonunda görünür. Sabit bir yüzde eklemek tahmindir; doğru yöntem levha yerleşim planı çıkarmaktır. Dikdörtgen ve çıkıntısız bir yüzeyde fire neredeyse sıfırdır. Baca, çatı penceresi, havalandırma bacası ya da kırık sayısı arttıkça her kesim ayrı bir artık üretir ve bu artıkların bir kısmı başka yerde kullanılabilir. Metrajı bir kalemde değil, çizim üstünde yapmanın kazancı budur.

Uzun boyun bedeli: taşıma, çatıya çıkarma ve genleşme

Tek parça levha her zaman iyi fikir değildir. Boy uzadıkça üç ayrı sınıra yaklaşılır.

Taşıma. Uzun levha standart bir kamyonete sığmaz; uzun araç, aracın sahaya girip dönebilmesi ve boşaltma için yeterli alan gerekir. Bu üçünden biri yoksa boy ürünle değil sahayla sınırlanır.

Elleçleme. Uzun levha kendi ağırlığıyla bel verir; ortasından desteklenmeden taşındığında oluk uçları ezilir, ezilen her nokta hem su yolunu bozar hem boyanın çatladığı bir korozyon başlangıcıdır. Rüzgârlı havada uzun levha yelken gibi davranır, çatıya çıkarma çoğu zaman vinç ya da caraskal ister.

Isıl hareket. Metal ısınınca uzar, soğuyunca kısalır ve bu hareketin miktarı boyla birlikte artar. Uzun levhada sabitleme harekete izin verecek biçimde kurulmazsa vida deliğinin ağzı ovalleşir, conta boşluk verir ve su tam oradan gelir. Metal kaplamalarda genleşmenin nasıl yönetildiğini çatı sacı çeşitleri sayfasında anlattık.

Kısacası boy seçimi bir denge sorunudur: uzun levha ek yerini azaltır ama taşımayı, elleçlemeyi ve genleşme detayını zorlaştırır. Karar keşifte, çatının ölçüsü ile sahanın imkânı yan yana konarak verilir.

Ölçüler fiyata nasıl yansır

Ölçü, fiyata üç ayrı yerden girer. Kalınlık ve kaplama sınıfı malzemenin kilogram maliyetini; faydalı en aynı çatıyı kapatmak için gereken levha sayısını; boy ise hem fire miktarını hem taşıma ve çatıya çıkarma kalemini belirler. Buna mahya, saçak, yan kapatma ve dere gibi detay saclarının metretülü eklenir — çatının kırık sayısı arttıkça bu kalem düz yüzeyden daha hızlı büyür.

Rakamlar ayrı sayfalarda duruyor: sac özelinde trapez sac fiyatları, kaplamayla birlikte taşıyıcı ve işçiliğin toplandığı yer için çatı fiyatları. Metrajın hangi işin parçası olduğu da sonucu değiştirir: mevcut aşıklar duruyorsa iş çatı aktarma, taşıyıcı da yeniden kuruluyorsa çelik çatı kapsamına girer.